Shënime në Blog

Culture is not a decoration for good times, but a way of life

Culture is not a decoration for good times, but a way of life

A different story of the book, told by a Spanish philosopher who has spent the last eight years trying to reawaken voices from the past, to describe paths, to steal fragments of sources, in search of alternative stories. Irene Vallejo is the author of the most read book by the Spaniards during last year’s great quarantine, which reveals the book’s history over thousands of years and narrates it in a completely authentic style.

It's not just a novel, but it's not just an essay either. Inside it are you with your memories, trips to archives and libraries. The division into literary genres, since the time of the Library of Alexandria, has allowed us to rediscover books. Today that genders are more and more hybrids and as many say, even outdated, how would you define "Papyrus"?
An adventure essay. Certainly not an academic text, although there are years of research and study behind this book. A literary essay. I have written some novels and children's books before, but with "Papyrus" I wanted to enter the territory of rhetoric, a world where these differences between literary genres do not make sense. It is essentially also a return to essay writing, as Montaigne thought: he wrote dialogues with Seneca, Epicurus, Plato, or Cicero, interacting with time and talking about his experiences. I had in mind that kind of freedom, that gentleness, the feeling of departure: it is more important than order, chronology, gender difference.

But you know the academy well. You have completed a doctorate in Greek-Latin literary canon ...
Thanks to a scholarship I spent almost a year in Florence for my research. Without that period, this book we are talking about would not have existed. In the "Biblioteca Riccardiana" I was able to pamper for the first time a manuscript of Petrarca. At that moment I felt how much dedication, how much time, how much patience someone had invested in that volume. I wanted to write about it. Through a "hospitable" book, not for specialists.

Of course the crowds of people and their gestures, whose names we will never know, is one of the aspects that touches you the most. Gives you the impression of a great adventure of humanity.
The history of books is an epic, which continues today through booksellers, librarians, teachers. This chain of saving knowledge has survived the collapse of empires, wars, epidemics. My book is a homage to people who did not act out of vanity, like many clients, but out of pure love. This is what I wanted to show. With two friendly ghosts by my side: Italo Calvino and Umberto Eco. In addition to the many other voices I have formed with, from Roberto Calasso to Luciano Canfora.

Kënaqësia e leximit: libri juaj e pretendon atë përmes klasikëve. Shkrimtari Amin Maalouf në librin e tij të fundit shpreh të njëjtën ide përmes një metaforë të fuqishme: një popull i pasardhësve të Empedokliut, që na vjen në ndihmë.
Sa herë ndodhin katastrofa ose që jemi të dërrmuar nga ankthi, klasikët na përcjellin sigurinë dhe shpresën e njerëzimit që ka arritur të ecë përpara edhe në situatat më të këqija.

Megjithatë edhe klasikët janë goditur nga stuhia e kulturës së anulimit. Bëhet një riinterpretim që sfidon maskilizmin e tyre të tanishëm, dhunën e tanishme, vlerat e tanishme diskriminuese.
Mendoj se nuk duhet t'i ngjisim klasikët në piedestal. Por ama unë shoh një rrezik të madh në përpjekjen për të fshirë pasazhe dhe ide që bien në kundërshtim me ndjeshmërinë e sotme: më duket se është e njëjta gjë si mohimi. Ne duhet ta njohim historinë dhe të përpiqemi ta kuptojmë atë. Të dimë se si u formuan dhe se si u justifikuan disa ide, në mënyrë që të kemi mjetet për ta parandaluar përsëritjen. Unë nuk dua gjithçka që është klasike vetëm për faktin se vjen nga bota antike: me disa kam një marrëdhënie konfliktuale, si për shembull me Platonin. E rëndësishme është pasja e një vështrimi kritik. Nëse e bëjmë drejt së shkuarës, do ta bëjmë edhe drejt së ardhmes.

Kush jua ka ushqyer dashurinë për librat?
Prindërit e mi lexonin shumë, unë pata fatin të rritesha në një shtëpi plot me libra. Kam një kujtesë shumë të fortë për historitë e tyre: në mbrëmje ata krijonin një atmosferë magjike, intime, të huaj për jetën reale. Kjo është edhe arsyeja pse oraliteti zë një vend kaq qendror në "Papirus".

Culture is not a decoration for good times, but a way of life
Libri "Papirus", botimi në shqip.

Ese të ndryshme po tregojnë historinë e librit dhe të letërsisë. E kam fjalën për “Letër” të Mark Kurlansky dhe “Të lexosh” të Mark Seidenberg. Por theksi që i jepni gojëtarisë është në fakt një nga tiparet tuaja dalluese.
Mund të duket paradoks, por jam përpjekur ta tregoj historinë e librit siç do ta kishte bërë një poet gojor, përpara ekzistencës së vetë librave. Për ta realizuar kam kontaktuar tregimtarët, jam përpjekur të kuptoj teknikat e tyre, kam studiuar karakteristikat e komunikimit gojor. Më pas, si Shahrazadeja, ndërthura historitë, duke u përpjekur të zgjoj te lexuesi dëshirën për të ecur përpara.

Libri është plot anekdota dhe kuriozitete. Rezulton se Kleopatra ishte një lexuese e mrekullueshme. Dhe se Antoni i sjell asaj dyqind mijë libra si dhuratë. Cili është roli që luajnë gratë në këtë aventurë?
Thelbësor. Edhe pse me përjashtim të Safos, peizazhi intelektual ka qenë gjithmonë mashkullor. Pyesja veten nëse ishte realitet apo klishe. Jam konsultuar me burime për ta zbuluar. Gratë sigurisht nuk janë protagoniste sipas tyre, por herë pas here del një referencë, një emër, një fragment: Kjo do të thotë se gratë ishin gjithmonë prezente.

Dhe çfarë zbuluat nga këto gjetje?
Për shembull një grua mesopotame, Enheduana, ka qenë e para që shkroi vargje në historinë e njerëzimit. Isha e tronditur, sepse askush nuk ma kishte thënë më parë këtë. Në gjimnaz jo e jo, por as në kurse specializimi. Nëse një gruaje kaq të rëndësishme nuk i përmendet as emri, sa të tjera harrohen? U përpoqa të bëj një listë, që vajzat e sotme ta dinë qartë se vullneti për të shkruar, për ta kuptuar botën, për ta çuar mendimin në një tjetër nivel, na ka parë gjithmonë si protagoniste.

Korina, Telesila, Mirtida, Prasila, Eumetida, Beo, Erina ... Lista çuditërisht është vërtet e gjatë. Dhe kush ishte Enheduanna?
Një personazh i bukur, poete dhe priftëreshë. Ne flasim gjithmonë për Homerin, pa ditur shumë për të. Nga ana tjetër, ne dimë shumë për Enheduanan, ajo shkroi himne që ende jehojnë në Psalmet e Biblës. Ka folur për krijimin si një akt erotik, duke thënë se ishte “shtatzënë” me fjalë.

Culture is not a decoration for good times, but a way of life
Irene Vallejo

Një figurë e paharrueshme, pasi kam lexuar “Papirus” është Aspasia, gruaja e Perikliut.
Sipas Platonit, ka qenë ajo që i ka shkruar diskutimet politike të të shoqit. Fjalimet politike të Perikliut kanë pasur një ndikim të madh, nga Kenedi te Obama ato citohen vazhdimisht. Dhe a nuk është e jashtëzakonshme që këto kanë qenë fjalët e një gruaje, e cila ishte mësuese në atë kohë të artë? Gratë nuk janë një shënim në fund të historisë të burrave.

Aspasia ishte e huaj. Historia që po tregojmë është globale, ushqyer nga ndikimet e popujve të ndryshëm.
“Papirus” është edhe një homazh për përkthimin, që e konsiderojmë si diçka të zakonshme, por dikur, dikush e konceptoi për herë të parë. Në Aleksandri, aty ku Aleksandri i Madh ndërtoi ëndrrën për një bibliotekë universale nisi edhe një revolucion: për herë të parë dikush kuptoi se nuk mjaftonte të lexoje ç’ishte shkruar në gjuhën amë, por se ishte bukur të dije edhe se çfarë kishin zbuluar e ç’mendonin të tjerët. Të paktën në një kuptim simbolik, kufijtë ranë. Ëndrra e bibliotekës ishte demokratike: ishte për të gjithë, jo vetëm elita kishte të drejtë të hynte në të. Kur dikush mendon për trashëgiminë e Perandorisë Romake, bibliotekat zakonisht nuk përmenden, por ishin romakët që i zgjeruan ato. Marco Valerio Marziale, i lindur në një fshat të vogël pranë qytetit tim, mund të mbështetej te një bibliotekë, ku mësoi latinishten, e cila i mundësoi të shkonte në Romë dhe të bëhej shkrimtar. Midis popujve të Perandorisë Romake nuk kishte shumë elementë të përbashkët, por të gjithë në Anglinë, Spanjën apo Gjermaninë e sotme, kishin mundësi të shkonin në teatër, të ndiqnin shkollat ??dhe bibliotekat ku flitej e shkruhej latinishtja. Është trashëgimia jonë, e qytetarëve europianë. Biblioteka e Aleksandrisë u dogj shumë herë, por një gjë e goditi përfundimisht: fakti që pushteti, në një moment të caktuar, e la pas dore. Kjo vlen edhe sot. Shpesh mendohet se kultura është thjesht një zbukurim për kohët kur ekonomia është në ditë të mira: nuk është kështu. Leximi na ndihmon të mbijetojmë. Edhe në kampet e përqendrimit, tregimi i historive ishte një strategji e mirëfilltë kundër dehumanizimit.

Në gjithë këtë histori, papirusi çfarë roli ka?
Papirusi është revolucioni më i madh teknologjik. Alfabeti, i përbërë nga mbi njëzetë simbole, na lejon të shkruajmë në pafundësi. Por fjalët janë shumë të brishta, copëza ajri që dridhen. Prandaj njeriu kërkoi sipërfaqen e duhur për t’i ruajtur: fillimisht guri, që duronte por nuk transportohej. Pastaj argjila, që ishte shumë delikate. Më vonë papirusi, zemra e një bime ujore, që është jeta. Fjalët strehoheshin aty. Pastaj u zbulua pergamena: edhe të shkruarit në lëkurë është një metaforë e bukur. Më pas erdhi letra, e cila është gjithashtu një kujtesë vegjetale. Dhe së fundi drita, me të cilën shkruajmë sot në ekrane. Toka, bimët, guri, drita: e gjithë natyra e përfshirë në kërkimin e materialit më të përshtatshëm. Sot, pa menduar shumë, i mbajmë në dorë librat. Por njerëzimi i tërë ka luftuar e ka bërë përpjekje të paimagjinueshme në mënyrë që këto objekte të vazhdojnë të na mahnitin.

* Irene Vallejo is a Spanish writer and philosopher. In 2020 he was honored with the "Premio Nacional de Ensayo" for the book "Papyrus". This interview for Sabina Minardi was translated into Albanian by Erjon Uka.