Shënime në Blog

Amos Oz: Izraeli lindi nga një ëndërr, kur u bë realitet rezultoi zhgënjim

"Ne nuk lindëm nga historia, por nga një ëndërr. Dhe kur ëndrrat realizohen, janë një zhgënjim.” Rrëfimi i plotë i Amos Oz në vitin 2017, ndër intervistat e tij të fundit në shtëpinë e tij 50 vite pas Luftës së Gjashtë Ditëve, ku ai ishte luftëtar. Ç’mendonte shkrimtari izraelit për shtetin e tij, për palestinezët, për nostalgjinë dhe shtetformimin? “E pakthyeshme është vetëm vdekja, madje edhe atë duhet ta provoj, për të qenë më i qartë”, thoshte ai. E ripublikojmë katër vite më vonë.

Amos Oz: Izraeli lindi nga një ëndërr, kur u bë realitet

Në qershor të vitit 1967 Amos Oz sapo kishte mbushur 28 vjeç. Jetonte në Hulda dhe shërbente si ushtar rezervë në Sinai. Izraeli po fitonte një luftë, që më pas mori emrin “Lufta e Gjashtë Ditëve” kundër fqinjëve arabë: Egjipt, Jordani dhe Siri. Për tre vendet e mundura, pasojat e asaj humbjeje ishin të rënda. Egjipti, forcat ajrore të të cilit u shkatërruan në pak orë, humbi Gadishullin e Sinait dhe presidentin e tij Abdel Gamal Nasser, simbol i nacionalizmit por që pas humbjes nuk arriti kurrë të rifitonte prestigjin. Siria doli nga lufta e gjymtuar ndërsa Jordania hoqi dorë nga pjesa perëndimore e lumit Jordan dhe qyteteve të saj nga Hebron në Betleme si edhe pjesën lindore të Jeruzalemit.

Po Izraeli? Izraeli, i cili në vitin 1967 i trembej një Shoah-u të dytë, pra asgjësimi të popullsisë, u përfshi nga vala entuziaste dhe optimizmi. Të rinjtë, të lindur në diasporë, nisën të ktheheshin në tokën mëmë. 50 vite më parë një vend i vogël socialist, i varfër por që fitoi simpatinë e të majtës evropiane, ishte në prag të shpërbërjes. Sot, ai ka nënshtruar një popull tjetër, palestinezët, por ende nuk është i aftë të përcaktojë kufijtë. Shkrimtari i famshëm Amos Oz, flet për këto 50 vite.

Çfarë ka ndryshuar në këto 50 vite?

Gjithçka. Në vitin 1967 shteti i Izraelit ishte një lloj eksperimenti. Sot nuk është më. Por duhet të them diçka tjetër. Shtetet lindin si pasojë e historisë ose demografisë. Izraeli lindi nga një ëndërr, dhe çdo gjë që lind nga një ëndërr, kur ëndrra plotësohet, kthehet në zhgënjim. E vetmja mënyrë për ta ruajtur ëndrrën, për të mos e ndotur, është mos ta realizosh. Kjo vlen në të gjitha fushat e jetës. Vlen për shkrimin e një romani, për një udhëtim ekzotik, për një fantazi seksuale. Zhgënjimi që po ndjejmë sot për Izraelin nuk është për fajin e shtetit të Izraelit, por për fajin e ëndrrës.

Pra është një makth?

Varet se për kë. Për mbi tre milionë palestinezë, Izraeli është një makth. Por jo vetëm për ata. Pushtimi korrupton. Korrupton si pushtuesin, ashtu edhe të pushtuarin. Merr një djalë të arsimuar me prirje liberale ose social-demokrate dhe vëre të mbretërojë në një fshat arab. Jepi të drejtën të vendosë se kush do të ikë në spital dhe kush jo, kush do të hapë një dyqan dhe kush jo, kush mund të gjejë një punë dhe kush jo. Ky djalë do të korruptohet për gjithë jetën. Besoj se jam i pari që e kam thënë, pak javë pas luftës.

Kthehemi në vitin 1967. Në Izrael jetonin 2.5 milionë hebrenj dhe vendi udhëhiqej nga e majta. Edhe pse simbol i fesë, shteti ishte laik. Kërkohej që të ndërtohej njeriu i ri, me identikitin e ushtarit dhe bujkut dhe jo njeriu që qan dhe lutet në Jeruzalem për Mesinë. Por më pas vendet e shenjta u kthyen simbol dhe Muri Perëndimor u bë qendra e ekzistencës. Çfarë ndodhi?

Është gabim të thuhet se ndodhi papritur. Feja imagjinare ishte gjithmonë prezent në diskutimet e të majtës sioniste. Që në vitet njëzetë, studiuesi Gershom Scholem i paralajmëronte socialistët për gjuhën mesianike që duhet të përdornin. Shkruante se po luanin me zjarrin. Fliste për “Kohën e Perëndisë” apo “Tempullin e tretë”. Ishin fjalë që bënin propagandë ndër popull. Problemi me fjalët është se ato janë autonome. Ja çfarë ndodhi. Fundamentalistët po zhvillohen kudo, mes të krishterëve, myslymanëve dhe mes nesh. Bëhet fjalë për një sëmundje të re që e kam zbuluar, dhe ndoshta do të marr Nobelin në mjekësi. Në hebraisht quhet “shakhzeret”.

Cila janë simptomat?

Një ditë takova një intelektual palestinez në Paris. Është 50 vjeç dhe jep mësim në universitet. Më tha se ishte nga Lifta, një fshat pranë Jeruzalemit. E pyeta se si ka mundësi që ishte nga Lifta kur ky fshat u shkatërrua më 1948? Më tha se gjyshi dhe babai i tij ishin prej andej. “Dua të kthehem në Lifta dhe nuk më intereson nëse presidenti është izraelit. As më intereson ngjyra e flamurit”, më tha.

Morali?

Nuk ka rikthim në Lifta, edhe sikur të gjithë izraelitët të linin tokën e Izraelit. Nëse rindërtohet ai fshat, do të jenë 25 mijë pasardhës të banorëve. Një qytet me semaforë, me supermarkete dhe pallate shumëkatëshe. Ai intelektuali do të ndërtojë në hapësirë diçka që ka humbur në kohë.

Ju mendoni se duhet hequr dorë nga nostalgjia?

Nostalgjia shërben për të shkruar romane ose për të bërë filma por jo për t’u përdorur si bankomat.

Pak javë pas Luftës së Gjashtë Ditëve, në një vend ku mbizotëronte euforia nacionaliste ndërsa sovraniteti nuk ishte ende i qartë, ju dhe disa intelektualë nga lufta publikuat një libër të titulluar "Siakh lokhamim" (Bashkëbisedime me luftëtarët). Janë dëshmi nga lufta që tregojnë për makabritetet dhe problemet etike me të cilat u përballët si ushtarë, nën frymën e së majtës.

Ishin muaj ku mori hov feje ushtarake, ku gjeneralët shiheshin si priftërinj të mëdhenj. Një popull që për dy mijë vjet u torturua, tashmë kishte shkopin në dorë dhe mundësinë që të merrte hak. Imagjinoni një orgji shoviniste? A mund të kuptohet se sa kënaqësi ndjehet kur je përsëri i fortë dhe mund të dhunosh të tjerët? Ne donim të tregonim se edhe një luftë e drejtë, pasi ajo e vitit 1967 ishte e drejtë, mund të ishte mizore.

Por libri u ndalua nga censura ushtarake?

Censuruesit kishin një argument të fortë. Konflikti nuk kishte mbaruar. Mund të kishte luftëra të tjera dhe djemtë tanë do të burgoseshin. Unë nuk mund të merrja përgjegjësi për një situatë hipotetike ku djemtë tanë do të vriteshin nga ushtarët egjiptianë pasi unë kisha shkruar se çfarë u bëmë ne të burgosurve egjiptianë.

Në 1967 të gjithë kishin frikën e një Shoah-u të dytë.

Unë nuk mendoja për Shoah, por vetëm se si mund të luftonim si luanë. Dija se nëse ushtria egjiptiane futej në territorin ku isha unë, nuk do të kishte mëshirë për asnjë prej nesh. E pamë në vitin 1948, gjatë luftës për pavarësi. Ky ishte kujtimi.

Për palestinezët viti 1948 nënkupton një shkatërrim të plotë. Janë 700 mijë refugjatë...

E vërtetë, në vitin 1948 kemi bërë një spastrim etnik. 70% e palestinezëve u detyruan të iknin nga territoret që kontrollonim ne. Por edhe ata kanë bërë një pastrim etnik, më të pakët në numër, por më radikal. Në Kisjordani dhe Jeruzalem nuk mbeti asnjë hebre.

Si e shihni të ardhmen? Në Kisjordani ndodhen afro 400 mijë persona...

Unë nuk dua të flas për situata të pakthyeshme. Më irriton. E përdor si e djathta ekstreme si e majta radikale për të thënë që izraelitët dhe palestinezët nuk mund të ndahen më kurrë ndaj duhet të jetojnë në një shtet të dyfishtë. Ama unë jam aq i vjetër sa për të ditur se nuk ka gjëra të pakthyeshme. Për më shumë, Izraeli lindi tre vite pas mbylljes së Auschwitz. Ishte një mrekulli. Kam parë Sharonin, njeriun e së djathtës, duke çmontuar vendbanimet në rripin e Gazës. Kam parë De Gaulle duke evakuuar 800 mijë francezë nga Algjeria dhe kam parë Churchillin duke çrrënjosur perandorinë britanike. E pakthyeshme është vetëm vdekja, madje edhe atë duhet ta provoj, për të qenë më i qartë.

Ju keni ikur nga Jeruzalemi, qyteti ku keni lindur. Është e vështirë të mos jesh fanatik për atë qytet?

E dashuroj Jeruzalemin, por kam nevojë të mbaj një distancë të caktuar. Është shumë konservator në termat ideologjikë dhe fetarë. Në Jeruzalem thuajse të gjithë kanë formulën e tyre për të arritur shpëtimin apo shpengimin: të krishterët, myslimanët, hebrenjtë, pacifistët, ateistët, racistët. Të gjithë.

Në shtetin hebre ku feja është shenjë identiteti, si mund të jetohet si laik, si ateist?

Problemi im nuk është feja, por fanatizmi fetar. Nuk është krishtërimi, por Inkuizicioni. Nuk është Islami, por xhihadizmi. Nuk është judaizmi, por hebrenjtë fondamentalistë. Nuk është Jezu Krishti, por kryqëzatat.

A e kanë kushtëzuar nacionalizmi dhe konflikti palestinez vizionin e Izraelit?

Natyrisht. Kur një konflikt mizor zgjat më shumë se 100 vjet ka plagë nga të dyja palët. Në Europë ka persona sentimentalë që besojnë se gjithçka mund të zgjidhet duke pirë një kafe, me idenë se bëhet fjalë për një keqkuptim. Pra të bëjmë një terapi grupi dhe miq si më parë! Jo. Ekzistojnë konflikte që janë më shumë se reale. Është sikur dy burra dashurojnë të njëjtën grua, apo dy gra dashurojnë të njëjtin burrë. Bëhet fjalë për një përballje që nuk zgjidhet duke pirë kafe. Konflikti mes izraelitëve dhe palestinezëve është real.

Nevojitet një divorc: Dy shtete?

Thelbësisht bëhet fjalë për këtë. Shtëpia është shumë e vogël, duhet të bëjmë dy apartamente. Izraeli dhe në derën përkrah, Palestina. Më pas duhet të mësojmë të themi “mirëmëngjes” nëpër shkallë. Me kalimin e kohës mund të bëjmë edhe vizita, të pimë një kafe në shtëpinë e tjetrit. E madje mund edhe të gatuajmë së bashku: një treg i përbashkët, një federatë apo konfederatë... por pikë së pari duhet të ndajmë shtëpinë. Në fund të fundit të gjithë e dinë se zgjidhja e vetme është ndarja. Për palestinezët, izraelitët janë si një gjymtim, sikur të humbnin një pjesë të trupit.

/Përktheu Erjon Uka, publikuar për herë të parë në Tiranapost.al në maj të vitit 2017.