Shënime në Blog

Hileja e mrekullueshme e natyrës

Hileja e mrekullueshme e natyrës

Nga Vittorino Andreoli/ Kur arrin moshën time, zbulon se nuk je njeri, por histori. Është mirë që kjo gjë të kuptohet përpara se të plakemi.

Nëse krahasoj tetëdhjetë kilometra me një, e ndjej qartë ndryshimin dhe duket se kuptoj një proporcionalitet edhe duke krahasuar tetëdhjetë me dyzet dhe madje tetëdhjetë me pesë. Nëse i njëjti krahasim, nga ana tjetër, ka të bëjë me vitet, perceptimi është krejtësisht i ndryshëm. Sikur njësia matëse të ishte një tjetër. Në rastin e parë, aritmetika për mua është e dobishme, në të dytën, zë vend ndjenja, një shprehje e rëndësishme e ekzistencës, së cilës gjithsesi i mungon njësia matëse ose së paku përdor ndjenjën për krahasim, një metër që ndryshon sipas atij që bën matjen. Tetëdhjetë vitet e mia më shfaqen kështu nën një emërtim që nuk ndryshon nga koha kur kisha grumbulluar gjysmën e tyre apo një të katërtën. Ato as nuk janë një madhësi e ponderuar: nuk peshojnë.

Është e jashtëzakonshme koha që kalon në të tillë mënyrë sa nuk vë re se si ajo ndryshon fytyrën tënde, trupin tënd. Kalon aq ngadalë sa nuk vihen re ndryshimet e një minuti përpara dhe një minuti më pas.

Nuk mund të mohoj se ekzistojnë, mjafton të krahasoj fotografinë kur isha një vjeç dhe fotografinë e shkrepur kur mbusha tetëdhjetë vjeç. Por vëmendja ime, e cila është pothuajse e vazhdueshme, nuk më lejon të jem dëshmitar i vetëdijshëm i ndryshimit.

Duhet theksuar se vëmendja dhe vetëdija janë pjesë e mendjes, e një funksioni që duket gjithmonë identik edhe nëse koha kalon. Një mendim logjik që del nga një tru dhjetë-vjeçar nga pikëpamja strukturore nuk është aspak i ndryshëm, nëse është racional, nga një mendim i tetëdhjetë viteve të mia.

Më duket e jashtëzakonshme kjo hile e natyrës. Dhe ndjej që fajësoj një shoqëri e cila, nga ana tjetër, vazhdon të na kujtojë se koha kalon dhe nuk na sulmon vit pas viti, por ditë pas dite, një të shtunë pas një të premteje.

Mosha nuk është e shënjuar brenda meje, por shfaqet me ngulm në gjithçka që më rrethon. Nuk i dua kalendarët dhe kam një shije të keqe prej zyrave të gjendjes civile. Nuk jam fizikant, por më duket se koha është shpikur nga shoqëria dhe në veçanti nga taksambledhësit, të cilët sot janë mbyllur në zyrat e të ardhurave.

Tashmë tetëdhjetë vjeç jam bindur se ky fat nuk i ka takuar fluturave, çafkave dhe as morrave, të gjitha qenie për të cilat nuk ekziston koha. Ndjesia e kohës nuk ka mbizotëruar kurrë në ditëlindjet e mia, edhe pse nuk nuk kuptoja se ç’do të thoshte një vit më shumë.

Koha e mendjes është e mrekullueshme pasi nuk ekziston. Ndërgjegja e të qenurit nuk ka kohë, ajo e percepton të qenurit dhe kjo është karakteristika e madhe e njeriut.

Por të qenurit pranon vetëm përballjen me të mos qenurit. Diferenca mes këtyre është sa një humnerë dhe humnera nuk mund të matet.

Njeriu ndjen perceptimin e ndryshimit vetëm kur ndërpritet vazhdimësia, e cila rrjedh me një ngadalësi që kalon pa u vënë re. Dhe këtë e kuptojmë kur ndodh një ngjarje e papritur, kur pësohet një traumë. Në të dy rastet kemi të bëjmë me ngjarje që shënojnë shumëllojshmëri, por ato ndodhin pavarësisht nga numri i akumuluar i viteve. Një i ri që vrapon ka më shumë të ngjarë të thyejë një këmbë sesa një plak i cili, i ulur, “shëtit” në kujtesë.

Sigurisht vdekja është e lidhur me pleqërinë, por edhe kjo është një vullnet shoqëror sepse duhet të jetë e lidhur me jetën, me të qenit. Dhe kur ndodh trauma e vdekjes, humbet vetëdija dhe kështu shmanget edhe paralajmërimi.

Përpara zbulimit të penicilinës, vdekja ishte më e zakonshme në fëmijërinë e hershme se në pleqëri. Deri në Luftën e Dytë Botërore, pleqëria përfshihej në një hapësirë ??kohore që sot është ajo e moshës madhore.

Është shoqëria ajo e cila është e fiksuar pas viteve dhe e impenjuar për të numëruar madje edhe minutat. Dhe kjo mbase na lejon të kuptojmë pse ora mbetet gur themeli i civilizimit të kohës, rezistente ndaj të gjitha rrymave dhe objekteve që imponon bota e civilizuar. Ekzistenca është një vazhdimësi e karakterizuar nga përvetësimi i aftësive të cilat gjithashtu ndryshojnë ngadalë. Është e gabuar të mendosh se me kalimin e kohës, diçka humbet: ajo thjesht ndryshon. Mund të flasim për përshtatjen ndaj mjedisit, jo për humbjen e aftësisë.

Edhe në këtë rast është një gabim shoqëror dhe rrjedh nga çmenduria e përballjes, nga skematizmat që nuk pasqyrojnë nevojat e jetës njerëzore, por përdorimin që shoqëritë i bëjnë jetës njerëzore. Shoqëria, nuk duhet harruar, nuk ka qenë kurrë demokraci, por gjithmonë perandori e një ose disa njerëzve të fuqishëm.

Nga këto mendime buron aroma e ngadalësisë, e asaj gjendje në të cilën perceptohet vetëm zhurma e ekzistencës, dhe jo ajo e zotërve, rregullatorëve të jetës së njeriut, të secilit njeri.

Thuhet se prezencën e kohës e diktojnë trupat që lëvizin në Univers, të cilit të vjetërit i kanë dhënë emrin e Qiellit. Një tjetër gabim, sepse universi, nëse ekziston, nuk përfaqëson “kohën që kalon”, por “kohën që rikthehet”. Sonte do të ketë hënë të plotë, nesër do të kthehet dielli, njëjtë si dje, identik me ditën në të cilën kam lindur, tetëdhjetë vite më parë. Do t’ju bëja për të qeshur nëse do të thoja që dielli është plakur me mua, ose të paktën është e sigurt që dielli, nëse kjo ka ndodhur, nuk e ka kuptuar. Edhe sot kryen të njëjtin funksion si atëherë.

Koha si rikthim, jo ??si rrugëtim që bjerret. Koha paraqitet grafikisht nga një rreth, jo nga një vijë e drejtë që humbet si të mos kishte ekzistuar kurrë: mbi këtë themel grekët e lashtë ndanë Kairos nga Cronos. Koha e diktuar nga yjet është e vazhdueshme, në emër të kthimit. Koha sociale është rrugëtimi i një guri që bie, pa kuptim, në boshllëk.

Një mikeshë astronome më tha se edhe dielli do të shuhet për dy miliardë vjet dhe kuptova që jo vetëm ai nuk do ta dijë, por edhe njeriu do ta injorojë këtë fakt. Ai menjëherë shtoi se yje të rinj po lindin gjatë gjithë kohës dhe do të ketë një diell tjetër. Por nuk ndalet këtu. Atëherë lind problemi i fundit të Universit - më shpjegoi ai -, i vrimës së zezë. Për momentin dihet që ky do të jetë fundi, por nuk mund të mendohet se sa miliarda miliarda vjet më vonë do të ndodhë, nëse do të ndodhë. Dhe, duke buzëqeshur, ai më këshilloi se nëse patjetër më duhej të shqetësohesha, ta bëja vetëm për fundin e diellit!

Kështu pra edhe shkenca është e fiksuar pas kohës. Vetëm të mençurit duket se nuk e marrin parasysh. E kam dashur shkencën, por tani po kërkoj më shumë mençuri, e cila sado e pabesueshme të duket, besoj se është brenda meje dhe mbase brenda çdo njeriu.

Unë mendoj se mbushja e të tetëdhjetave është një mundësi për të festuar një rit dhe kjo është arsyeja pse festat e vogla ose të mëdha të cilat bëjnë thirrje për pjesëmarrje. Një ditëlindje e madhe, sikur koha që kalon nuk duhej të merrej parasysh, madje as që duhej të menduar. Ajo nuk i përket më jetës së Tokës, por tashmë asaj të Qiellit. Është një dhuratë misterioze. Sikur dikush të kishte arritur me një varkë shpëtimi në kolonat e Herkulit.

Kjo festë është gjithashtu një gabim i civilizimit, civilizim që përmes numrave ka kryer arritje të mëdha, por ndonjëherë i ka përdorur për të bërë budallallëqe. Nuk duhet të harrojmë se “të numëruarit” është themel i zotërimit. E dua kohën që kalon kaq ngadalë sa nuk vihet re që kalon. Dhe kështu vazhdoj të jetoj duke i dhënë jetës kuptimin që është brenda meje: vetëdijen për të qenurit dhe për bukurinë e vazhdimit të të qenurit.

Mund të mendoj për pavdekësinë, por e kam të vështirë të imagjinoj një njeri që jeton një kohë të pambarimtë.

Kam mësuar se gjithçka që mendja njerëzore është e aftë të përpunojë për Qiellin përbëhet nga errësira, dyshimet e madje absurdi. Dhe mbase do të ishte më mirë t'ia kushtonim mendimet tona Tokës, sepse është brenda sferës së gjërave që dikush është në gjendje të dallojë se çfarë duhet bërë dhe çfarë do të ishte më mirë të mos bëhej.

E njoh pak Tokën, njerëzit dhe jam i interesuar pas tyre. Mund të them se gjithmonë e kam dashur këtë pjesëz të universit dhe këtë Njeri, kaq njerëzor dhe kaq jo përfekt. Edhe Toka e injoron perfeksionin.

Ndonjëherë mendoj se mendja ime është e përbërë nga Toka dhe ndoshta për këtë arsye nuk di të avancoj me mendime përtej kufijve të këtij planeti. Kurrë nuk kam aspiruar për pavdekësi dhe përkundrazi në të tetëdhjetat më frikëson. Mendoj se di gjithçka që është imagjinuar për kohën që ndalet dhe bëhet e përjetshme.

Kam frikë edhe nga Mbreti i mbretërve, prandaj gjej strehë mes njerëzve dhe rrëfej se do të doja të mbaja, të paktën për një kohë, praninë time në këtë botë edhe kur nuk do të jem më në Tokë, por nën petkun e saj. Është një mendim i bukur: ta lë për një kohë imazhin tim të gjallë, hijen e kujtesës.

Të lë gjurmën edhe në rërën që era shpejt e shpërbën.

Të kujtohem si njeri...

*Vittorino Andreoli është psikiatër, shkrimtar dhe poet italian. Ka një karrierë të gjatë profesionale dhe akademike, në Angli dhe në SHBA, pjesë e Cambridge dhe Harvard. Artikulli u përkthye në shqip nga Erjon Uka.