Shënime në Blog

Progresi që vjen nga rrënojat

Është kjo botë e rrënojave, e paradigmave të përmbysura, e marrëdhënieve të prishura, e dramave që nuk janë më të besueshme, e dyqaneve të mbyllura dhe ideve që janë plakur papritmas dhe kafshëve shtëpiake që nuk na njohin më, që kafshojnë. Me të vërtetë duket e pamundur të fillosh nga e para, përveçse nëse je kërpudhë.
Progresi që vjen nga rrënojat

Nga Paolo Giordano/ Jam në avion pas shtatëmbëdhjetë muajsh dhe përpiqem të lexoj. “Kur Bashkimi Sovjetik u shpërbë në vitin 1991, mijëra siberianë që papritur nuk kishin më garancitë shtetërore, vrapuan në pyje për të mbledhur kërpudha.”

Përpara se të nisesha futa në çantë një libër për të cilin nuk dija asgjë, asgjë nuk dija për autoren dhe nuk dija asgjë për tematikën. Kërpudhat në fund të botës. Mundësitë e të jetuarit në rrënojat e kapitalizmit. Kërpudha dhe rrënoja: tingëllonte mjaft aktuale.

Në të vërtetë po largohem. Po largohem nga romanet, nga të shkruarit. Ndërsa pandemia po zbehet, mosbesimi im ndaj rrëfimit vazhdon. Supozoj se problemi qëndron në renditjen e historive. Plani krijohet në kokën e autorit, bashkë me pretendimin se një personazh duhet të shkojë nga pika A në pikën B duke përmbushur një hark ekzistencial, të përjetojë një transformim. Të kuptuarit e diçkaje.

Për momentin nuk e besoj, gjë që po më lë të papunë si shkrimtar dhe jetim si lexues. Përfundoj duke marrë libra rastësorë, siç ndodhi këtë mëngjes, i marr mes atyre që vijnë me postë në mënyrë që të mbetet një akt tërësisht pasiv. Zakonisht lexoj disa dhjetëra faqe përpara se ta braktis librin. Ky zakon po vazhdon prej një kohe të gjatë tashmë.

Libri i kërpudhave është shumë i çuditshëm. Aq i çuditshëm sa nuk e heq nga dora. Nuk jam aspak i sigurt në jam i interesuar për matsutaket, këto kërpudha që mesa duket janë aq të çmuara në Japoni dhe që deri para disa orësh nuk kisha dëgjuar gjë prej gjëje për to, e lëre më pastaj të lexoja një libër mbi mënyrën se si rriten, për metodat e mbledhjes dhe të tregtimit, mbi arsyet se përse janë ato që na mësojnë mbijetesën në të tashmen mbi rrënoja. Para disa kohësh, do ta kisha fshirë nga lista e leximeve. Por para disa kohësh isha i biondur se e dija se çfarë ishte e përshtatshme, si për mua ashtu edhe në përgjithësi. Po tani?

Jam në radhë për kontrollin e dokumenteve. I shoh edhe një herë për hyrjen në Francë. Nuk më ndodhte që kur kaloja kufirin e Monginevros me prindërit e mi për të bërë pazar në supermarketin e Briançon. Ishin vitet e para ’90. Nuk merret vesh se ç’lidhje ka kontrolli i dokumenteve me mbikëqyrjen epidemiologjike. Çfarë do t’i shtonte kjo të gjitha moduleve që kam dorëzuar përpara dhe gjatë fluturimit? E heshtur, Europa po fragmentarizohet, po rivendos kufijtë. Edhe keto rrënoja të padukshme, superstruktura të shkatërruara. Ishin shumë më të brishta nga sa kishim parashikuar. Po hyj në Paris si i huaj.

Duke folur për kërpudhat e çmuara, Anna Lowenhaupt Tsing propozon nocionin e copëtimit dhe "montimit". Është koncepti rreth të cilit duhet të rimendojmë të gjithë ekzistencën tonë, sugjeron ajo. Jo një projekt i vogël. Duhen katërqind faqe për të përshkruar se nga çfarë përbëhet montimi, kështu që është e kotë për mua ta sqaroj këtu. Por thënë shkurt bëhet fjalë për të hequr dorë nga hierarkitë me të cilat na ka mësuar medimi shkencor perëndimor. Të heqim dorë nga optimizimi i proceseve, shkallëzimi i ekonomisë, rritja e pafund dhe vetë ideja e progresit, për ta lënë veten të “ndotemi”, për të përqafuar "turbullimin" dhe papërcaktueshmërinë në takime rastësore.

Ekziston një ndjenjë e epokës së re në të gjitha këto. Një aromë e fortë e epokës së re. Në raste të tjera – me këtë nënkuptoj gjithmonë deri shtatëmbëdhjetë muaj më parë - do ta kisha mbyllur librin me inat, duke u penduar që nuk kisha gjetur alternativën e duhur për udhëtimin. Në vend të kësaj, bëj përpara.

Dhe zbuloj se midis pesë shqisave, e vetmja e aftë të na drejtojë në logjikën e re të montimit post-apokaliptike (ose para-apokaliptike) do të ishte shqisa e nuhatjes. Aromat krijojnë ndërlidhje pa logjikë dhe konstrukt, ato i anashkalojnë zakonet e mendjes. Era e matsutakeve është e bezdisshme për ata që nuk janë mësuar me të, por krijon një varësi tek ata që e kanë kuptuar, aq sa në Japoni klientët shkojnë nëpër dyqane vetëm për të thithur pak nga kjo aromë. Mësoni ta doni kalbëzimin - një urdhëresë e re.

Pyes veten se si përkthehet e gjithë kjo në letërsi, cila është mënyra "nuhatëse" e të shkruarit. Sipas Tsing bëhet fjalë për të shfuqizuar historitë ku personazhet shkojnë nga A në B, duke bërë një hark, duke mësuar diçka. Nëse po, a do të mund të jem në gjendje të shkruaj akoma? A është e mundur të përshkruhet një botë ku dikush nuk është më i aftë të mendojë?

Shkoj për darkë në shtëpinë e miqve që nuk i shihja që para pandemisë. Në fund të mbrëmjes, qenushja e tyre më kafshon. Po e përkëdhelja, tek ishte e përkulur pranë karriges. Papritmas më pa anash, me vetëm një sy xhelatinoz dhe të ndezur nga një dell çmendurie e me një lëvizje të shpejtë më kafshoi kyçin e dorës. Kam qenë këtu shumë herë, të paktën kam qenë dhe më njeh, por mbase nuk më kishte parë prej shumë kohësh. Ose ishte izolimi. Çmenden njerëzit, çmenden edhe kafshët shtëpiake.

Pas darke, eci përgjatë bulevardit Saint-Michel në natën e fundit të shtetrrethimit francez. A ishin të mbyllura, bosh të gjitha këto dyqane? Nuk mendoj, por mund të jetë edhe një mirazh. Dikush më shpjegoi se në rrugët turistike mund të krijohet një efekt kumulativ: mbyllen dy ose tre dyqanet e para, kjo ul qarkullimin e njerëzve, kështu që shumë të tjerë mbyllen në njëri pas tjetrit. Nuk kam si ta verifikoj, por më duket e besueshme. Ddo të ketë ndodhur në Romë, në rrugën “Nazionale” dhe do të ketë ndodhur edhe këtu. Gjithçka shkruan “à vendre”, “à céder”, “à louer”.

Dyqanet e falimentuara më japin dëshpërim të veçantë, që më zgjat për shumë kohë. Veçori e matsutakeve është që rriten në peizazhe të shfrytëzuara nga njeriu dhe më vonë të braktisura. Rriten në pyjet e Oregonit, që shfrytëzohen për një kohë të gjatë për lëndë drusore dhe pastaj u braktisën; ato ishin format e para të jetës që lindën rreth Hiroshimës pas shpërthimit. Kërpudhat që ushqehen me shkatërrim, të cilat ripopullojnë shpopullimin. Është mbi të gjitha kjo që i bën një objekt interesant studimi për Anna Lowenhaupt Tsing. A do të shfaqen ato edhe këtu, në bulevardin Saint-Michel?

Qëkur nuk arrij të shkruaj, eci shumë. Ndoshta si forma e vetme e romanit të pranueshëm të kësaj kohe të re, do të qëndrojë shëtitja. Uroj që jo. Gjithmonë më është dukur shumë e mërzitshme. Njerëz që ecin dhe mendojnë. Ndërlidhje të lirshme, ripërtypje. Mua më pëlqejnë historitë me personazhe që shkojnë nga A në B, duke plotësuar një hark transformimi dhe që në fund dinë diçka më shumë për veten dhe për ekzistencën.

Një klase me njëzetë vje?çare, disa javë më parë, iu betova se është e detyrueshme të garantosh një evolucion, një kulm dhe një ndarje. Gjithmonë, edhe kur qëllimi është të tregosh historinë më statike të universit. Pse, më pyeti një vajzë. E drejtë, pse? Sepse po! Sepse unë i dashuroj historitë e këtij lloji, hipotezat e përmirësimit, madje qartësinë e përmirësimit. Sepse unë nuk di të shkruaj histori të tjera përveçse të këtij lloji, nuk di të mendoj në mënyrë të ndryshme.

Jam në shtrat. Në kyç shihen pikat e kuqe të lëna nga dhëmbët e qenushes. Pulsojnë lehtësisht. Marr librin mbi kërpudhat dhe lexoj: “Një nga aspektet më të mrekullueshme të pyjeve është se ato nganjëherë rriten përsëri pasi janë shkatërruar. Mund ta quajmë këtë fenomen qëndrueshmëri, ose rehabilitim ekologjik, dhe këto koncepte më duken të dobishme. Por, ç’ndodh nëse shkojmë më tej duke menduar për një rilindje? (...) Në botën bashkëkohore ne dimë se si të bllokojmë rilindjen. Por kjo nuk duket arsye e mirë për të reshtur së vërejturi se kjo gjë është e mundshme.

Mes një libri dhe një libri tjetër, ne gjejmë veten tonë si shkrimtarë gjithmonë duke u ndeshur me të njëjtën pyetje krejt të re: Po tani? A do të jem në gjendje ta bëj përsëri? Çdo herë ka të bëjë me një dyshim të pakuptimtë, por të sinqertë dhe shumë të ndjeshëm. Ama kësaj here është ndryshe. Dyshimi është më autentik.

Është kjo botë e rrënojave, e paradigmave të përmbysura, e marrëdhënieve të prishura, e dramave që nuk janë më të besueshme, e dyqaneve të mbyllura dhe ideve që janë plakur papritmas dhe kafshëve shtëpiake që nuk na njohin më, që kafshojnë. Me të vërtetë duket e pamundur të fillosh nga e para, përveçse nëse je kërpudhë. Kërkoj një stilolaps për të nënvizuar, edhe pse gruaja ime nuk e duron dot faktin që nënvizoj me stilolaps. Por është e nevojshme. Duhet ta kujtoj edhe në mëngjes. “Kjo nuk duket arsye e mirë për të reshtur së vërejturi se kjo gjë është e mundshme”.

*Paolo Giordano është shkrimtar dhe fizikan italian, autor i shumë romaneve dhe fitues i çmimit letrar “Strega” në vitin 2008 për librin “Vetmia e numrave prim”. Përshtatur në shqip nga Erjon Uka, për Tiranapost.al