Stil jete

Revista franceze: Cilat janë vendet që nuk duhen humbur në vendin e optimizmit, në Shqipëri?

Revista franceze: Cilat janë vendet që nuk duhen humbur në vendin

Nga Laurence Delpoux/ Për shumë kohë i izoluar, ky vend i vogël i Ballkanit ka vuajtur aq shumë, sa tani do të jetojë. Shkojmë në jug, për të zbuluar natyrën e tij të vërtetë…

Është e vërtetë që nga larg, Shqipëria duket ndonjëherë e ashpër, pak e trishtë. Një vend vuajtjesh, Shqipëria ka kaluar më shumë se dyzet vite nën një diktaturë të egër, që me kthetrat e saj e ktheu vendin në një peizazh të mbushur me ‘kërpudha betoni’ - bunkerë që supozohej t'i rezistonin një pushtimi, që nuk erdhi kurrë. Por nga afër, sheh një vend që lulëzon. E verdhë kanarine, jeshile molle, rozë e ëmbël… Tirana, kryeqyteti, ka lyer fasadat e saj të ashpra, terminalet elektrike dhe vendkalimet e këmbësorëve. Më pas vjen deti, aty ku safiri dhe smeraldi përqafojnë guralecët e bardhë; lumenjtë bojëqielli; cirku i maleve të errëta e të gjelbra; liqenet që pasqyrojnë qiellin; shpatet e arta nën tapetin e luleve, dhe strukturat e vjetra në rrugë të kthyera në nusepashkë nga artistët e grafitit. “Shqipëria do të jetë toka e premtuar e optimizmit”, tha Justin Godart në vitet 1920, një politikan francez, emrin e të cilit e gjejmë shpesh këtu. Dhe ajo i ka ngjyrat, për të qenë një vend i tillë.

Eraldi, udhërrëfyesi ynë, tund kokën. I lindur në vitin 1990, në mes të “destalinizimit”, nuk e ka njohur epokën e izolimit total dhe autarkisë. Shumë i vogël gjatë trazirave e problematikave të urisë, ai kujton luftën civile, e cila shpërtheu pasi kompanitë financiare vodhën kursimet e të rinjve. Ai ishte 7 vjeç. “Hanim nën tavolinë për të shmangur plumbat,” thotë ai. Gjithçka në Shqipëri ngjall një të kaluar të rëndë, por që është shumë e afërt. Ose shumë e largët, duke filluar nga tronditja tektonike e kohëve të lashta, kur toka u ngrit për t'u vendosur midis detit Adriatik dhe Jon. Duke u nisur nga jugu, Eraldi mezi pret të na zbulojë kontrastet e këtij vendi përmes një udhëtimi që, njëlloj si historia këtu, do të lërë gjurmë.

Koha e "xhiros"

“Për ju, ne jemi një vend lindor?” pyet i riu. Nuk thuhet e njëjta gjë për Greqinë apo për Malin e Zi, që rrethojnë Shqipërinë, e cila gjendet përballë Italisë - 70 km nëpërmjet detit nga "cizmja". Këtu gjejmë dialekte melodioze, gjeste dhe parfume në kuzhina, njëlloj si ndikime të tjera të trashëguara nga epoka ilire, helene apo osmane... Në prag të Europës, cili vend tjetër mysliman, bën bashkë aq kisha sa minare, teqe sa katedrale ortodokse, ndërkohë që është i mbushur me rite katolike, që komunizmi nuk i ka asgjësuar?

Kanuni, një ligj mesjetar i ngjashëm me atë të hakmarrjeve në Korsë, vazhdon të jetë prezent në male. Kjo është padyshim pjesë e "reputacionit të keq", që butësia venit në kohën e “xhiros” - shëtitja që bashkon të rinj e të moshuar, zonja të veshura me të zeza dhe vajza me fustane me temina, në shëtitoren e Vlorës, që është ndalesa jonë e parë buzë detit…

"La dolce vita” Shqiptare

Për ne bregdeti i jugut fillon këtu, 158 km me makinë nga Tirana, pasi kemi kapërcyer kodra të rrudhosura, të shtruara ngushtësisht me rreshta pemësh ulliri, dhe kemi drekuar në restorantin ‘Te Ruvi’, në një kopsht me lule në mes të pyllit. I ngjitur pas shkëmbit, Hotel Liro (65 euro për një dhomë dyshe me mëngjes, jashtë sezonit turistik) do të jetë baza jonë: një ballkon marramendës mbi Adriatikun dhe gjirin tepër urban, edhe pse qeveria sapo ka rrafshuar restorantet e plazhit…

Që nga vitet '90, promovuesit kanë mbushur shëtitoren. Sidoqoftë, natën, deti i qetë nën qiellin e kadifenjtë përqafon skelën e ndricuar. Në mes të ditës, disa ndërtesa duken të guximshme, e mbi të gjitha, nuk do të shihnim vërtetë Shqipërinë, pa ecur para-mbrapa me vëzhguesit përgjatë shkallëve që shohin nga deti. Këtu, nuk habitesh as nga shpërthimet e të qeshurave, lojërat e domino-s në sheshe e as nga një çift të porsamartuar që e mbyllin dasmën me një not në det. Dhe pastaj vjen muzika, që është kudo. “Shqipëria tani dëshiron të jetojë”, thotë Eraldi.

Karaburuni dhe gjiret e tij të egër

Jemi në Vlorë edhe për shkak të siluetës masive të gadishullit që shkëputet nga toka, Karaburunit, i klasifikuar si rezervat natyror që prej vitit 2010. Një nga perlat që Shqipëria mban të fshehta, duke preferuar të mburret me hotelet e saj luksoze. Një botë tjetër. Nga Orikumi mund të organizoni udhëtime drejt Karaburunit, me mushka për të transportuar ujin shumë të pakët, të shkoni me anije apo si ne, për t’a eksploruar me skaf. “Gjithçka është e mundur”, siguron Eraldi, i cili njeh rrugën më të shkurtër, ku në 30 km, banojnë vetëm bletarë dhe barinj.

Çfarë mund të mendojë Foni, i cili, duke qenë tre orë në këmbë larg qytetërimit, kalon gjashtë muaj të vitit këtu me dhitë e tij? Ai jeton nën lisa, me pamje nga plazhi i ëndrrave, Brizana, vetëm me qentë dhe tufën e tij, këmbanat e të cilëve bien nga era. Guralecët e vegjël kërcasin nga ankorimi i mjeteve. Pastaj heshtja, që thyhet vetëm nga kënga e cikadave. Foni nuk është aty, ndoshta është larguar, ose nuk ka ardhur ende... Por, në gji shfaqet një krijesë, aq sa të dallosh bishtin e saj të ‘sirenës’ teksa zhduket nën valë: janë dy çifte fokash që kanë gjetur këtu një vend të egër për t'u riprodhuar.

Fshatra me shumë sharm

Karaburuni ka ende surpriza: shpella e Haxhi Aliut – detari që thuhet se ka fshehur një thesar aty; plazhin e mrekullueshëm ‘Shën Jani’ dhe tavernën e tij të ndërtuar rreth një bunkeri, atë të Zhanpovelit, ku mund të freskoheni nën hijen e një kasolle të bardhë prej kashte… Gjejmë dy çifte italianësh aty në këtë fillim qershori, dhe kaq. “Këtu gjejmë atmosferën e Italisë së të paktën tridhjetë viteve më parë”, thonë ata. Edhe jetesa e lirë: 8 deri në 10 euro për një darkë të bollshme, gjysma e këtij çmimi për një sallatë të madhe ose makarona me fruta deti… Mund të qëndronim aty duke notuar për ditë të tëra ose duke bërë kayak në ujërat e kristalta, por, për t'a kuptuar Shqipërinë, nuk duhet të qëndrojmë në shezlongun e plazhit. Duhet parë Dhërmiu, akoma më në jug, një nga njëqind fshatrat që po përfiton nga programi i "rilindjes rurale". Rrugët e vogla me kalldrëm të çojnë në tetë kisha, nga dyzet që ekzistonin dikur.

Aty-këtu, shohim arushë pellushi të pisët që varen në skelat e ndërtimit e mbahen kundër syrit të keq. Edhe Qeparoi, i pozicionuar më lartë, shpreson në rilindjen e tij. Ndërkohë, rrënojat e gurëzuara kanë një sharm marramëndës. Më pas, rruga përshkon një plazh të gjatë ku lopët shëtisin përreth. Në tarracën e Hotel Riviera, mund të shijoni një supë të ftohtë me kastravec, duke menduar të ktheheshit sërish e të merrnit me qira një studio (50 euro për një natë). Me pamje nga Korfuzi, bregdeti i prerë alternohet mes plazheve të mbushura me njerëz në verë dhe kanioneve të fshehtë. Por mali, i kudondodhur, na thërret.

Kanionet dhe burimet e nxehta

Të mbjellat shihen në fusha bujqësore të mëdha, ku çdo shqiptar mund të dërgohej në "punë vullnetare të detyrueshme", ironizon Eraldi. Sa më lartë ngjitemi, aq më të mëdha janë domatet; luleshtrydhet dhe qershitë, me 1 euro për kilogram, veshin malet. Pastaj, damari blu i Vjosës, që përshkohet nga disa gomone, gjarpëron midis valëzimit të bordurave me gunga të lumit. Burimet e ujit gjenden në gur. Troftat që notojnë nëpër akuariume e shiten buzë rrugës, si kavanozët me mjaltë e hoje dylli që përshkohen nga drita. Në ‘Kroin e Pashait’ mëngjesi është i shijshëm: kulaç, bukë e rrumbullakët me maja dhe kos nga qumështi i dhisë, i spërkatur me mjaltë sherebele.

Duhet të kalonim përmes këtij peisazhi, për t’u përballur më pas me kanionin e Langaricës, i cili nga njëra grykë në tjetrën, zhytet nën harqet e krijuara nga erozioni. Gjithashtu, nën urën osmane, mund të futeni në burimet e nxehta; tre vaska me ujë të squfurt midis 26°C dhe 32°C, njëra për të kuruar sëmundjet e lëkurës, njëra për sëmundjet e stomakut e tjetra për reumatizmën: shpërblimi për alpinistët që marrin rrugën mes shtigjeve të thepisura, duke mbledhur shegë e fiq të egër gjatë rrugës.

Një tokë ushqyese

Ky kopsht i mrekullueshëm i jep jetë qytetit të Përmetit, ku dy miq, Odeta dhe Eftati, përjetësojnë recetën e recelit të gjyshes që ka marrë medaljen për label-in Slow Food në vitin 2008. Pesëmbëdhjetë deri në njëzet gra punojnë këtu, për një rrogë rreth 320 euro në muaj, e merren me prerjen e arrave të njoma që zhyten më pas në ujë e sheqer. Çdo sezon, fshatarët depozitojnë aty të korrat e tyre, madje edhe lëkurën e shalqinjve. Kërcelli i qershisë ruhet dhe ofrohet për vlerat e tij diuretike. Ka kaq pak punë në fshat dhe pothuajse 15% papunësi në Shqipëri, sa të rinjtë vazhdojnë të zgjedhin migrimin, në kërkim të një të ardhme më të mirë.

Ata që qëndrojnë, shpresojnë, e ndonjëherë lulëzojnë, si Altini, i cili, nën lulet e varura, ka kthyer një bunker në dyqan ku shet djathin e tij. Të paktën vendi është i freskët, një trashëgimi e keqe e Musolinit – në vitin 1939, kur Shqipëria ishte nën zgjedhën e Italisë fashiste: “Të ushqesh më mirë se të vdesësh”. Nëse të moshuarëve i linte një shije të keqe kjo ide, të rinjve u pëlqen rima. Pak më tutje, “Natyrë dhe Ushqim” është slogani i fermës Grand Albanik (ferma-albanik.com), një parajsë e vogël për agroturizmin fillestar.

Momente hijeshie

Kjo tokë ka kuptimin e foljes, një poezi e frymëzuar nga migrimi dhe natyra bujare. Do ta përjetojmë në Porto Palermo kur Aleksi, këngëtar dhe roje i kalasë osmane, do të këndojë vetëm për ne, katër zërat e polifonisë shqiptare. Këta tinguj të vrullshëm e vibrues fryhen nën qemer, duke imituar zogun, zilet e lopës ose flladin në gjethe. “Mu rrëqeth mishi” thotë një zonjë e prekur e në lot. Një moment hijeshie… Dhe ka shumë prej tyre në këtë vend të vogël befasues: plaku që kthehet nga mitgrimi, i cili, butësisht, vë kokën mbi supin e një të panjohuri të njohur, sepse vjen nga i njëjti fshat; apo ëndrra zgjuar në rrënojat e Butrintit, ku në freskinë e një druri, një tempull grek përqafon një kishëz.

Dhe pastaj zotëria shtatlartë që vishet me nxitim për të na hapur shtëpinë e tij të lartë osmane në Gjirokastër. Trarët e gështenjës që mbajnë çatinë e saj prej guri duken po aq të brishtë sa shkrepset. Në fund, një rojtar me një cehre të ashpër, i cili, në një ditë me shi, i afrohet udhëtarit të ulur në shkallët e lagura, duke tundur një copë letër në dorë. Një paralajmërim? A duhet të largohemi, çfarë kërkon ky njeri i ashpër? Në fakt, do vetëm që udhëtari të ulet mbi letër që të mos i lagen të pasmet…

Në Shqipëri është gjithmonë kështu, duhet të afrohesh, të shohësh nga afër.