Enver Robelli: Kosovo's shrewd chronicler

Në kujtim të Esad Mekulit në 32-vjetorin e kalimit në amshim - me disa detaje nga një intervistë dhënë revistës START të Zagrebit më 1979.

2025-12-20 20:56:23 TiranaPost

By Enver Robelli/

August 6 marks the 32nd anniversary of the death of Esad Mekuli, the intellectual, poet, academic and tireless cultural and enlightenment worker of Kosovo. He was born on December 17, 1916 in Plav, Montenegro. Esad Mekuli lived for 77 years. He was and remains the most prominent voice of Kosovo's social poetry in the 20th century. Spiritual pioneer of the people. A zealous creator. A guide for many young writers. Anyone who has grown up and matured and learned to read more than a primer in the 1950s, 1960s, 1970s, can hardly not know Esad Mekuli. Or Sat Nokshiqi. Or Sat Hoxha. As the director of the famous literary magazine "Jeta e re", he opened the gates of the literary world for many enthusiastic writers of Kosovo. He was an anti-fascist, so he was imprisoned in 1940. He was the first teacher of many of those men and women of Kosovo who would later become important personalities of cultural life, both religious and political. He sang the painful song of his people. He denounced the oppression of Albanians in the Yugoslav kingdom. He cursed the state oppression of his people. He fought against denationalization and opposed Turkization, which often ended with the migration of families to the fields of Anatolia.

One of his poems is titled "Longing for the Unattainable".

II.

Esad Mekuli graduated from high school in Peja in 1936. He studied veterinary medicine in Belgrade, where he graduated in early 1947. He specialized in parasitology in Zagreb in 1947 and 1948. He received his doctorate at the Faculty of Veterinary Medicine in Belgrade with the thesis “Contribution to the recognition of piroplasmosis of domestic animals in Kosovo and the Dukagjini Plain”. As a student, he joined the progressive movement. He was one of the editors of the “Beogradski student” newspaper. He participated in student actions and anti-fascist demonstrations. He worked as a military veterinarian in Peja, where he was captured by the occupation. In 1942, due to his work in the national liberation movement, he was imprisoned. Later, he joined the partisan detachments and for a time worked as a doctor and editor of the illegal newspaper “Lirija – Sloboda”.

After the war, he was appointed editor-in-chief of the Albanian-language newspaper Rilindja, and from 1947 to 1960 he was head of the parasitology department of the Veterinary Institute in Prishtina. From 1949, he was editor-in-chief of the first literary magazine “Jeta e re”, which he edited for almost a quarter of a century, and later also editor-in-chief of the scientific-professional agricultural magazine “Glasnik” (The Messenger). He was editor-in-chief of the scientific magazine “Biotehnika” and editor-in-chief of the Editorial Board of the Encyclopedia of Yugoslavia in Albanian.

III.

Botoi njëmbëdhjetë punime shkencore-profesionale në revista jugosllave dhe të huaja, mandej dy libra dhe dy broshura nga shkenca e mjekësisë veterinare dhe rreth pesëdhjetë artikuj shkencorë nëpër fletore e revista në gjuhën shqipe dhe serbokroate.

Me punën letrare filloi të merrej qysh në rininë e hershme, duke bashkëpunuar me revista të rinisë. Botoi pesë përmbledhje poezish në gjuhën shqipe, gjashtë në gjuhën serbokroate dhe nga një në gjuhën maqedonase dhe turke, dhe më se tetëdhjetë libra përkthimesh. Ka qenë kryetar i parë i Shoqatës së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

Për punën në fushën e përkthimeve iu dha Shpërblimi i Dhjetorit të KSA të Kosovës dhe Shpërblimi i Rilindjes; po ashtu u shpërblye me Diplomën e Nderit të Lidhjes së Shoqatave të Përkthyesve të Jugosllavisë për meritat në afirmimin e bashkëpunimit ndërrepublikan. Më 1971 mori Çmimin AVNOJ për letërsi dhe Çmimin e 13 Korrikut të Malit të Zi (1974).

IV.

Në maj të vitit 1979 Esad Mekuli i dha një intervistë te¨ gjatë revistës START të Zagrebit, nga e cila do të citojmë gjerësisht këtu. Mekuli përshkruhet si veprimtari më i shquar publik i Kosovës. „Padrejtësitë, vuajtjet, mjerimi – u bënë obsesioni im. Në rininë time më pëlqente të vizatoja dhe mbaj mend që vizatoja kasollet më të mjera, varfërinë rome, shkoja në lagjet më të trishta. Besoja se gjërat do të ndryshonin nëse fillonin të përshkruheshin dhe të përfaqësoheshin”, shpjegon ai në intervistë.

Për hapat e parë në krijimtari ai thotë: “Në fakt, kur isha fëmijë në shkollën fillore, në Plavë ku linda, nuk kishim libra. Për mua ishte një ngjarje kur, pas festës së Shën Savës, që ishte festa e shkollës, dhe unë recitova me atë rast, një oficer më dhuroi gazetën ‘Jadranska Strazha’. Ishte një revistë e ilustruar me shumë figura.

Më vonë, në gjimnazin e Pejës, kishte rreth 150 deri në 200 libra, që i lexova shumë shpejt. Dhe kështu, në të vërtetë, kur kisha dëshirë të madhe për të lexuar dhe kohë për të, nuk kisha mundësi. Prandaj në fillim nuk pata shumë shembuj për t’u ndjekur, përveç poezisë popullore që e dëgjoja nga xhaxhai dhe tregimeve popullore që m’i rrëfente nëna.

Shkrimtari i parë që ndikoi te unë ishte J. J. Zmaj. Nën ndikimin e poezisë së tij shkrova vargje rinore, duke i kushtuar më shumë vëmendje rimës sesa përmbajtjes”.

Në pyetjen se cilën nga poezitë e para e konsideron të rëndësishme në fillim të veprimtarisë letrare, Mekuli përgjigjet: “Është poezia ‘Jeta’, e shkruar si reagim ndaj vdekjes së motrës sime të dashur – një asociacion për jetën që shfaqet si meteor në univers dhe pastaj shuhet. Në të vërtetë, gjithçka ishte e përshkuar nga pasojat e tmerrit që kishte ndodhur që nga viti 1915 deri në fund të Luftës së Parë Botërore, kur myslimanët përjetuan konvertime masive të dhunshme të fesë, të shoqërura me pushkatimin e qindra njerëzve.

Plava është qytet i vogël, por ka katër varreza. Nuk kam parë dhe nuk di për ndonjë vend kaq të vogël që të ketë më shumë varreza se vendlindja ime.

Në fakt, aty ishte kufiri mes Turqisë dhe Malit të Zi, dhe gjithmonë kishte përleshje e konflikte. Po të kujtojmë edhe gjakmarrjen, mund të imagjinohet sa shumë viktima kanë rënë në disa qindra vjet”.

Si nisi udhën e dijes Esad Mekuli: “Im atë ishte hoxhë, njeri shumë i përparuar dhe i kulturuar. Në rrethinën tonë të asaj kohe, ai ishte ndoshta njeriu më i kulturuar. Kishte përfunduar studimet teologjike në Stamboll dhe njihte të gjitha gjuhët më të rëndësishme lindore – persishten, arabishten, turqishten – pastaj italishten, bullgarishten dhe serbishten, përveç gjuhës së tij amtare, shqipes.

Nëna ime ishte shumë fetare, e pashkolluar dhe kokëfortë, dhe më lidhi fort pas vetes, si djalë i vetëm mes pesë motrash, sa që në fillim isha nën ndikimin e saj.

Babai donte të ishte i drejtë në dashuri, ndaj ndonjëherë, nga frika se mos bëhej më i butë me mua, tregonte një ashpërsi edhe më të madhe se ndaj vajzave. Midis nënës dhe babait kishte një dallim të madh në arsimim. Por nëna, ndonëse e thjeshtë, ishte një amvisë dhe qytetare e mirë dhe punëtore.

Për kohën e vet, babai kishte një koncept revolucionar për arsimimin: ndoshta si ndër të parët myslimanë shqiptarë, i dërgoi të gjitha vajzat e tij në shkollën shtetërore. Për shkak të lidhjes sime të thellë emocionale me nënën, ekzistonte rreziku që ajo të më tërhiqte drejt fesë. Që i vogël më çoi të mësoja arabisht te një koleg i babait, me qëllimin që të bëhesha hoxhë.

Por ai njeri ishte shumë i përparuar, madje pothuajse komunist. Mësimin e arabishtes e vazhdova edhe kur u regjistrova në gjimnazin e Prizrenit. Atje, megjithatë, në xhami përpiqeshin të më ngulitnin bindjen se kjo botë është e përkohshme, se këtu mbizotëron vuajtja, por se në botën tjetër të përjetshme do të ndreqeshin të gjitha padrejtësitë dhe se edhe ne atje do të jetonim mirë dhe me dinjitet.

E pranova atë ngushëllim, sepse realiteti për mua ishte i papranueshëm.

Më pas filluan të vinin njohuritë e reja nga biologjia, fizika. Duke mësuar, fitoja gjithnjë e më shumë dije, të cilat ishin në kundërshtim me atë që mësonin hoxhallarët. Dalëngadalë, fillova të dija më shumë se disa mësues të paaftë fetarë, që ishin primitivë dhe të paditur.

Kështu, shumë herët u bëra ateist.

Vendimi për të vazhduar shkollimin laik erdhi natyrshëm, dhe babai e mbështeti në çdo drejtim”.

VI.

Kur vendosi përfundimisht Esad Mekuli të orientohet drejt shkollimit? Kjo e¨shtë përgjigjja e tij: “Pas mbarimit të shkollës së mesme të ulët, kur kalova në gjimnazin e Pejës. Në atë gjimnaz kishin ardhur shumë nxënës që, për shkak të pikëpamjeve të tyre përparimtare, ishin përjashtuar nga shkollat në Mal të Zi dhe në Serbi, dhe ata ushtruan mbi ne të tjerët një ndikim të fortë dhe të thellë me orientimin e tyre politik.

Në Pejë banoja te motra ime më e madhe, djali i së cilës, Xhemal Kada, një luftëtar i Spanjës dhe hero popullor, ishte dy a tri vjet më i madh se unë dhe shkonte në të njëjtin gjimnaz. Më lidhte me të një miqësi e sinqertë, dhe atij i jam borxhli për kthesën time.

Xhemal Kada u përjashtua më pas nga gjimnazi, iku në Shqipëri, dhe prej andej shkoi për të studiuar në Itali, në akademinë ushtarake. Në Itali u bë anëtar i Partisë Komuniste dhe, kur mbaroi drejtimin teknik dhe u bë inxhinier, shpërtheu lufta civile në Spanjë.

Ai iu bashkua brigadave internacionale dhe ra dëshmor në vitin 1938.

Pas largimit të tij, ne korrespondonim rregullisht. Në Spanjë, para se të binte, ishte plagosur një herë dhe, ndërkohë që rikuperohej në Paris, përpiqej të më përshkruante sa më hollësisht zhvillimet e luftës civile.

Ishte e qartë se edhe për ne, i vetmi shpëtim përballë padrejtësive që kishin sjellë një gjendje të tillë - ku aq shumë bashkëkombës të mi vuanin në varfëri, të poshtëruar, të privuar nga të gjitha të drejtat, madje edhe nga përdorimi i gjuhës amtare, ishte vetëm lufta.

U pjek vendimi se duhej bërë diçka që edhe ata njerëzit tanë të bëheshin të barabartë mes të barabartëve. Pasojë e kësaj ishte përplasja me policinë, burgosjet, maltretimet”.

VII.

Esad Mekuli thotë se burgu nuk e dekurajoi. “Në vend që të më demoralizonte, më jepte më shumë forcë dhe shtytje. Brenda njeriut lind rezistenca. E kam përjetuar veçanërisht rëndë kur vinin për të bërë kontrolle në shtëpinë e prindërve të mi.

Ata të moshuar, e unë i vetmi djalë, dhe gjithë kjo në një mjedis politikisht të prapambetur, ku mbizotëronte mendësia provinciale se nuk duhet ndryshuar asgjë, se edhe e mira edhe vuajtja janë të caktuara nga zoti, dhe kështu duhet të mbetet.

Në një mjedis të tillë, ishte skandaloze që djali i një personaliteti kaq të respektuar të bënte ‘ekscese’ kundër regjimit. Kur ne, 60 studentë - kryesisht nga Kosova, midis tyre përveç shqiptarëve kishte edhe malazezë e serbë - nënshkruam një rezolutë kundër marrëveshjes sekrete të Stojadinoviqit me Turqinë për shpërnguljen e rreth 400’000 ‘turqve’ nga viset jugore të Jugosllavisë, policia u tregua shumë brutale.

Ata përmbysën dhe hallakatën krejt shtëpinë, dhe kur pashë se si e përjetoi këtë nëna ime - një grua me bindje të vjetra - kjo ndoshta ishte gjëja më e rëndë për mua: e përjetova jashtëzakonisht keq.

Burgjet që kalova më pas (në Plavë, Glavnjaça në Beograd) vetëm sa ma forcuan besimin në jetë. E dija që ndodheshim në rrugë të drejtë dhe se njerëzit po i afroheshin gjithnjë e më shumë lirisë”.

VIII.

Mbi krijimtarinë letrare në Kosovë: “Para Luftës (së Dytë Botërore) u shfaqën dy apo tre shkrimtarë. Ishin këta: Hivzi Sylejmani, një shkrimtar proze, i cili, si nxënës i medresesë së madhe në Shkup, botoi dy-tre tregime të shkurtra; pastaj Mark Krasniqi, i cili, si seminarist në Prizren, ndoshta ndër të parët filloi të shkruante poezi në gjuhën amtare, gjë që lejohej në seminar, pasi ky kishte njëfarë autonomie.

The rest of us didn't have this opportunity. Mikel Marku from Peja was involved in translations. He was the first to translate some poems from the collection 'Poems of Ali Binaku' by Radovan Zogović. Of course, those translations have been lost, but it is interesting as a fact that someone was trying to translate poems from Yugoslav literature that spoke about us.

And if we take into account that even in 1949, when the magazine 'Jeta e re' began to be published, we had almost no writers - if this situation, when we had almost nothing, is compared to the fact that today we have almost 100 members of the Writers' Association (among them some who have been affirmed on Yugoslav scale as poets and prose writers), then we still cannot fully appreciate these great achievements."

IX.

A message at the end of the interview: "The solution lies in the humanization of man. This is also the fundamental meaning of art. Art is what most sustainably humanizes man - it awakens in him the love for beauty, for honesty, for life.

Science also essentially aims for the same goal, although it is often misused.

We must fight to remove borders and differences between people.

And, most importantly: we must believe in life as something permanent, as something that will exist as long as the universe exists.

Life itself is a struggle, but a dialectical struggle, which is very long.

As conscious beings, we must understand that the life of any individual is too short to be able to fully encompass the meaning of this process."

The interview with Esad Mekul for the magazine “Start” was conducted by Mirjana Buljan. She was of partial Albanian origin (from her mother, while her father was Croatian). Some biographical information about Mirjana Buljan, according to the Croatian biographical lecture: prose writer and playwright, translator (born in Niš on February 10, 1931). She completed primary school in Niš (1938–41) and Zagreb (1941), high school in Zagreb (1942–50). At the Faculty of Philosophy in Zagreb, she studied English and Yugoslav studies (1950–54). She was a journalist in the editorial office of the newspaper “Borba” in Zagreb (1956/57), a translator in Northern Ireland (1960/61), a translator and librarian in the Federal Republic of Germany (1964–67), and then a professional writer. She is a member of the Croatian Writers' Association and the Croatian Literary Translators' Association. She is 94 years old.

She writes novels and short stories, mainly with themes related to the modern urban environment and the fate of Albanian women. Since 1949 she has published works in various magazines. She has translated from English and German (L. Carroll, J. Jones, A. Strindberg, B. Brecht, J. Joyce, G. Büchner, U. Plenzdorf and others). Her prose has been translated into several languages.