By Enver Robelli/ Let the facts speak against myths, revenge and manipulation. Only in this way will the past not become a bloody burden and the future become a chance for a life in peace and prosperity.
I read an article by my colleague Idro Seferi regarding the problematic (in fact criminal and racist) statement of Serbian Minister Snezhana Paunovic about her unquenchable desire to expel all Albanians from Kosovo. The Kosovo journalist living in Belgrade describes Paunovic's interview as a nationalist narrative that denies the context of repression against Albanians in Kosovo and presents them as guilty for everything that has happened. He even accuses them of having staged Serbia's crimes.
Idro Seferi shows that the Serbian politician, born in Peja, talks about a hypothetical ethnic cleansing against Albanians, minimizes the poisoning of students in the early 1990s and completely ignores the massacres, civilian casualties, refugee columns and the burning of houses in the Peja district and elsewhere in Kosovo.
In the face of her xenophobic narrative, Seferi brings his own family memories - the poisoned sister, the violence of the Serbian police against his father, the young people killed while fleeing to Albania - to show that the reality of Albanians cannot be reduced to slanders like those of Snezhana Paunović. He underlines that the minister does not talk about the abolition of Kosovo's autonomy, the parallel education system and the hundreds of civilians killed in the municipality of Peja, while emphasizing that every civilian victim must be honored. The author emphasizes that, although the past cannot be changed, society can choose not to build the future on the denial of the suffering of others, but on empathy and coexistence, hoping for a Balkans where no one is forced to migrate anymore because of ethnicity.
As is the case in such cases, the reactions of readers on social networks are swift. Some agree with the author, some disagree, some are spreading propaganda. One of them, Aleksandar Barba Nikolić, complained that Idro Seferi's text did not mention, as he says, the ethnic cleansing carried out by Albanians against Serbs and separatist actions over a period of almost a hundred years. He accuses Albanians of collaborating with fascist Italy, of refusing to coexist with Serbs, and of desecrating Serbian churches and monasteries. At the same time, he presents himself and the Serbs as anti-fascists, winners in two world wars and ready to be winners in a third war, if it happens. The reader from Serbia emphasizes that the Serbs will wait as long as necessary, but that one day they will restore the Patriarchate of Peja as their "free" space.
Vendosa t'i korrigjoj disa nga pretendimet e Aleksandar Barba Nikoliqit, duke qenë i bindur se nuk do të ndryshoj asnjë nga bindjet e tij. Sepse, siç thuhet, ata që janë të bindur nga propaganda zor se binden edhe kur e vërteta u servohet në tabak argjendi. Sidoqoftë, më poshtë e gjeni përgjigjen time për Aleksandar Barba Nikoliqin. Teksti është shkruar në serbisht dhe ky është versioni i përkthyer në shqip:
Në komentin tuaj përpiqeni ta shndërroni një histori skajshmërisht komplekse në një narrativë të vetme, lineare, të “viktimës serbe”, gjë që bie ndesh me faktet relevante dhe me historiografinë serioze. Nëse vërtet dëshironi të flisni për “spastrime etnike”, duhet të pranoni se gjatë shekullit 20-të, e sidomos në vitet 1998-1999, u zbatua një fushatë sistematike dëbimi ndaj shqiptarëve të Kosovës. Raportet e UNHCR-it flasin për rreth 800’000 shqiptarë të dëbuar, ndërsa krimet e shumta kundër civilëve janë dokumentuar hollësisht nga organizata si Human Rights Watch dhe janë trajtuar në proceset para Tribunalit të Hagës për ish-Jugosllavinë (ICTY). Këto nuk janë “interpretime”, por fakte të verifikuara në dokumente shtetërore dhe në vendime të gjykatave ndërkombëtare.
Kur flisni për “racizëm” dhe “spastrime”, duhet të ballafaqoheni edhe me traditën e deklaratave haptazi raciste dhe me planet e politikës serbe ndaj shqiptarëve dhe popujve të tjerë. Qysh në fund të shekullit 19-të, kryeministri serb Vlladan Gjorgjeviq miratoi, më 1897, një urdhëresë me fuqi ligji që ndalonte hyrjen e “ciganëve dhe malazezëve” në Serbi dhe urdhëronte kthimin e tyre “pa asnjë konsideratë” nga kufiri. Në të njëjtin horizont politik, shqiptarët paraqiten rregullisht si “inferiorë” në kuptimin e qytetërimit, si një trup i huaj, gati i dehumanizuar.
Në shekullin e 20-të ky kontinuitet kalon nga fjalët në plane sistematike. Memorandumi i Vaso Çubrilloviqit "Iseljavanje Arnauta" (Dëbimi i arnautëve) i vitit 1937 i propozon qeverisë së Beogradit deportimin masiv të shqiptarëve si “zgjidhjen e vetme”. Çubrilloviqi flet qartazi për nevojën që “t’u bëhet jeta sa më e vështirë arnautëve”, rekomandon “ndjekje për shkeljet më të vogla”, diskriminim ekonomik, djegie fshatrash dhe lagjesh shqiptare, konfiskim toke dhe përdorimin e ushtrisë e të xhandarmërisë për t’i detyruar shqiptarët të shpërngulen në Shqipëri ose në Turqi. Dokumente parlamentare britanike dhe studime të reja (p.sh. analizat mbi marrëveshjen jugosllavo-turke) tregojnë se elemente të këtyre planeve u zbatuan realisht: presion policor, kufizim i pronësisë tokësore dhe marrëveshje me Turqinë për shpërnguljen e dhjetëra mijëra shqiptarëve myslimanë.
Pas vitit 1945, represioni nuk zhduket, por thjesht ndërron ambalazhin ideologjik. Aleksandar Rankoviqi, si shef i shërbimit sekret jugosllav dhe figurë kyçe e politikës serbe, krijon një shtet policor në Kosovë me arrestime masive, tortura, procese të montuara politike, çarmatosje selektive të shqiptarëve, emërim sistematik të jo-shqiptarëve në postet kryesore shtetërore dhe në ekonomi, si dhe përjashtim të shqiptarëve nga institucionet, ekonomia dhe jeta publike. Burime të shumta, përfshirë raportimet e shtypit jugosllav dhe analizat e reja akademike, përshkruajnë qindra të vrarë gjatë hetimeve, mijëra të burgosur e të sakatosur dhe një atmosferë permanente terrori nga viti 1945 deri në rrëzimin e Rankoviqit më 1966.
Sa i përket Luftës së Dytë Botërore, përpjekja për t'i paraqitur serbët vetëm si antifashistë është po aq ahistorike sa pretendimi se shqiptarët ishin vetëm kolaboracionistë. Është e vërtetë që një pjesë e shqiptarëve ka bashkëpunuar me pushtuesit italianë e gjermanë; po aq e vërtetë është se shumë shqiptarë iu bashkuan rezistencës partizane, përfshirë edhe Kosovën. Në Serbi, ndërkohë, ekziston një kolaboracionizëm i dokumentuar mirë: qeveria e Millan Nediqit, lëvizja e Dimitrije Lotiçit, si dhe segmente të lëvizjes çetnike të Drazha Mihajlloviqit, të cilat në faza të ndryshme kanë bashkëpunuar me okupatorin dhe kanë marrë pjesë në krime ndaj joserbëve, por edhe ndaj vetë serbëve. Vetë burimet gjermane shënojnë se Beogradi më 1942 u shpall “judenfrei” - “i pastruar nga hebrenjtë” - gjë që flet për një shkallë të lartë bashkëpunimi lokal në Holokaust. Kjo nuk i mohon sakrificat reale të shumë serbëve në lëvizjen partizane. Vetëm tregon se asnjë komb nuk ka monopol mbi statusin e viktimës apo të antifashistit.
Narrativa për një “të drejtë të përjetshme, ekskluzive” mbi territorin është një mit politik, jo kategori e së drejtës ndërkombëtare. Kosova historikisht ka qenë një hapësirë shumetnike nën sundime të ndryshme perandorake dhe me migrime të vazhdueshme. Manastiret mesjetare serbe janë, pa dyshim, pasuri e madhe kulturore dhe simbolike, por në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore ato nuk mjaftojnë për të pretenduar sovranitet, ashtu siç askush tjetër nuk mund të kërkojë territore vetëm mbi bazën e monumenteve të shekujve të mesjetës.
Për periudhën pas vitit 1999 është e vërtetë se ka pasur sulme ndaj kishave dhe manastireve serbe, veçanërisht gjatë dhunës së marsit 2004, dhe kjo është për t’u dënuar pa asnjë rezervë. Por rrëfimi për një “spastrim etnik të pandërprerë të serbëve” injoron faktin e dokumentuar se shqiptarët kanë qenë për dekada objekt diskriminimi, represioni dhe planeve për dëbim masiv - nga memorandumi i Çubrilloviqit dhe marrëveshjet me Turqinë, përmes politikës së Rankoviqit, e deri te shfuqizimi i autonomisë, spastrimi administrativ dhe represioni i regjimit të Millosheviqit në vitet 1980-1990.
The argument about the Serbian Constitution does not change the political facts or the international framework. Kosovo has been recognized by more than 100 states and has been functioning as a separate political and institutional system for more than two decades. The principle of self-determination of peoples, applied in the dissolution of Yugoslavia to Slovenia, Croatia, Bosnia and Herzegovina and Macedonia, cannot be declared valid only where it suits Belgrade and invalid in the case of Kosovo.
In the end, the rhetoric of the “third war,” the “millennium of waiting,” and the “final return” is not a sign of strength, but a lack of vision for the future. Anyone who takes antifascism seriously cannot keep alive mythologies of ethnic purity, territorial revanchism, and concepts of collective guilt. This means acknowledging that even your state and your elites have produced overtly racist plans and brutal policies of repression. The Balkans do not suffer from a lack of history; what they lack is the political courage to see it without selective amnesia.
